Pozyskiwanie kruszyw z Wisły

Kruszywa naturalne wraz z innymi surowcami stanowią podstawowy materiał w budownictwie i drogownictwie. W Polsce są one pozyskiwane przede wszystkim w kopalniach odkrywkowych, stosujących eksploatację lądową lub spod lustra wody. Zdecydowanie rzadziej wydobywa się je z rzek.


Wydobycie kruszyw, w tym piasku, w kopalniach odkrywkowych, prowadzone jest w oparciu o Prawo geologiczne i górnicze oraz inne przepisy uzupełniające. Do pozyskiwania piasku z rzeki stosują się odrębne przepisy, a mianowicie Prawo wodne. Funkcjonują zatem dwa różne akty prawne, na podstawie których można pozyskiwać ten sam rodzaj surowca budowlanego.


Uzyskanie zezwolenia na wydobycie piasku w kopalniach lądowych (suchych i zawodnionych) poprzedza cały szereg procedur formalnych, po których zakończeniu otrzymuje się koncesję na wydobycie kruszyw. Jest ona wydawana w trybie decyzji administracyjnej na określony czas. Jej ważność zależna jest od potwierdzonej odpowiednimi badaniami wielkości zasobów geologicznych w złożu i najczęściej wynosi od kilku do kilkunastu lat. Po spełnieniu wymaganych warunków formalnych koncesję na prowadzenie wydobycia wydaje właściwy organ administracji państwowej, na którego terenie znajduje się kopalnia. Przykładowo na pozyskiwanie kruszyw o masie do 20 tys. m3 na rok w kopalni o powierzchni do 2 ha zezwolenie wydaje starosta.

W przypadku rzeki Wisły Prawo wodne zezwala na wydobycie piasku lub innych kruszyw przez okres nie dłuższy niż 5 lat, przy czym niezbędne jest uzyskanie od marszałka (organ samorządowy) pozwolenia wodnoprawnego. Po zakończeniu wyznaczonego okresu eksploatacji procedury uzyskania zezwolenia muszą zostać rozpoczęte na nowo. Wynika to z natury samej rzeki.

W kopalniach lądowych ilość stałych zasobów do wydobycia ogółem jest bardzo precyzyjnie określona, co pozwala odpowiednio je rozdzielić na okres obowiązywania koncesji. W przypadku rzeki ilość zasobów piasku jest zmienna i nierzadko odtwarzalna kilka razy w roku. Zasoby te stanowi wyłącznie piasek bieżąco nanoszony (tzw. przemiały), zalegający w nurcie rzeki. Pozwolenie wodnoprawne określa warunki poboru: termin ważności pozwolenia, rzędne dna (wysokości), których nie wolno przekraczać, obowiązkowe badania zasobów piasku oraz okresy, w których wydobycie jest zakazane, np. z uwagi na ochronę środowiska.

Pobieranie piasku z dna rzeki wiąże się z niebezpieczeństwem jej osłabienia oraz uruchomienia niekontrolowanej, postępującej erozji dna. Istniejące od stuleci dno stanowi stabilny nośnik wód. Odtworzenie samoistne trwa kilkadziesiąt lat. Pobieranie piasku poniżej poziomu określonego w pozwoleniu grozi trwałym obniżeniem lustra wody. Długookresowe obniżenie poziomu wody z kolei uruchamia dodatkowe niekorzystne procesy, jak np. trwałą erozję brzegów znajdujących się uprzednio pod lustrem wody.