Zabytki techniki dróg wodnych Serbii

Serbia przywiązuje sporą wagę do utrzymania zabytków budownictwa wodnego, zdając sobie sprawę, że mogą one stanowić atrakcję sprzyjającą rozwojowi turystyki wodnej i nie tylko. Nadzieje te uzasadnione są o tyle, że na serbskich wodach śródlądowych znajduje się ok. 65 000 łodzi (w tym 50% rybackich, 20% żaglowych, 30% jachtów kabinowych).


Na terenie tego niewielkiego państwa znaleźć można wiele pomników techniki zaświadczających o dziejach i procesach przemiany cywilizacyjnej, dokumentujących dziedzictwo kulturowe, sięgających kultur neolitu i czasu imperium rzymskiego (Lepenski Vir, Vinča, Viminacium). Dziełami kultury są kanały systemu Dunaj-Tisa (Cisa)-Dunaj, śluzy, jazy, stacje pomp, budowle stopni wodnych Mali Stapor, Klek i wielu innych.

W ich rzędzie sytuują się również zakłady przemysłowe, ilustrujące interakcję śródlądowe drogi wodne-ląd, skutkującą XIX-wieczną industrializacją, przemianami gospodarczymi, społecznymi i kulturowymi obszarów nadrzecznych. To między innymi zakłady szklarskie w Pančevie, browary Apatin i Zrenjanin, fabryki włókiennicze Belgradu, liczne młyny i elektrownie wodne, linie i stacje kolejowe, porty, mosty etc.

Najstarszym stopniem wodnym, wciąż pozostającym w eksploatacji, jest Mali Stapar. Powstał w 1802 r. w czasie budowy Wielkiego Kanału Bačka, wiążącego Dunaj z Cisą, w owym czasie największego w południowej Europie. O obrazie stopnia decyduje śluza komorowa, już w kształcie z 1898 r., o długości 62,4 i szerokości 8,4 m, oraz jaz zasuwowy regulujący stan wody kanału na odcinku od Sombor do Ruski Krstur. W 1802 r. powstał tutaj młyn wodny, rozbudowany w 1848 r., eksploatowany po 1976 r. Do dzisiaj utrzymano w nim turbinę wodną z 1848 r., wał i pędnie pasowe maszyn i urządzeń młyńskich pracujących na napędzie zespolonym, bogaty katalog mlewników walcowych, przesiewaczy, wialni, tryjerów. Urządzono tu również stałą ekspozycję dotyczącą dziejów stopnia wodnego i młyna, który dziennie przerabiał 3,5-4 t zboża.

Gdy w latach 1872-1875 budowano kanał do Nowego Sadu, na stopniu wodnym powstał budynek kierownictwa technicznego inwestycji, dzisiaj poddawany rewaloryzacji. Ma on zostać przysposobiony do roli hotelu i restauracji, a może i centrum interpretacji dziedzictwa kultury technicznej.

W toku rozbudowy i modernizacji Wielkiego Kanału Bečej w latach 1855-1856 na połączeniu Dunaju i kanału Progrevica-Bezdan powstała śluza Bezdan. Jej autor inż. Johan Mihalik podjął prace już w 1846 r., przerwało je jednak powstanie węgierskie. Była to pierwsza śluza w Europie, w trakcie budowy której wdrożono podwodne betonowanie. Upamiętnia to marmurowa płyta z inskrypcją po łacinie, wmurowana w ścianę komory śluzy w chwili oddania jej do eksploatacji. Obok śluzy powstała wówczas wytwórnia betonu. Prace betoniarskie przy śluzie prowadzono nieprzerwanie przez 90 dni i nocy.

Od 1995 r. śluza jest wyłączona z żeglugi. W czasach swej świetności przechodziło nią 600 statków rocznie, każdy o ładowności 500 t. W 1953 r. stopień wodny zmodernizowano, wprowadzając nań stację pomp, przeniesioną tutaj z Opova, od 1956 r. wyłączoną z eksploatacji. Zabezpieczała stan wody kanału w przypadku niedostatku grawitacyjnego jej poboru z Dunaju. Na głowach śluzy wprowadzono zdwojone wrota wsporne. Śluza, tak jak i dawniej, zabezpiecza śródlądzie przed wielkimi wodami Dunaju. Myśli się o podjęciu remontu budowli stopnia wodnego, przywróceniu także żeglugi - już turystycznej - stworzeniu na obszarze stopnia muzeum budownictwa betonowego i żelbetowego. Dzisiaj w dawnym budynku mieszkalnym obsługi śluzy funkcjonuje izba muzealna poświęcona dziejom kanału, eksponująca dokumentację projektową śluzy oraz ikonografię czasu jej eksploatacji.

Przy połączeniu Wielkiego Kanału Bečej z żeglowną Cisą znajduje się wyjątkowa śluza Bečej, którą zaprojektował słynny Gustave Eiffel. Na głowach dolnej i górnej wprowadzono tutaj wrota przesuwne, połączone z wózkami przemieszczanymi po torowiskach usytuowanych na mostach suwnicowych. Po raz pierwszy w Europie wprowadzono przy tym napędy elektryczne wrót i zastawek we wrotach. Już z chwilą uruchomienia w 1898 r. śluza Eiffla zyskała renomę cudu techniki. W 1975 r. objęto ją ochroną prawną - jako pomnik kultury technicznej Europy.