Pochylnia Kąty

Kanał Elbląski kojarzy się z pochodzącymi z lat 1859-1861 imponującymi pochylniami autorstwa Georga Jakoba Steenkego. Rozwijając idee techniczne pochylni angielskich, belgijskich i amerykańskich, Steenke zaproponował budowę pochylni typu suchego, podłużnych, unikatowych w budownictwie wodnym świata, czynnych do dzisiaj.


Niemiecki inżynier zaprojektował nie tylko budowlę zastępującą klasyczne śluzy, ale też inne elementy techniczne kanału, szczególnie maszynowni i ich wyposażenia - wyciągu linowego wozów do przewożenia statków na pochylniach. Świadczy o tym rysunek projektowy maszynowni i wyposażenia maszynowni pochylni Buczyniec z 1856 roku sygnowany przez Steenkego.

Projekt maszynowni przygotowano w Königliche Maschinenbau Anstalt w Tczewie. Urządzenia techniczne projektował m.in. Krüger - konstruktor KMA, ale ważniejszą rolę odegrał inż. Karl Lentze, znakomity niemiecki konstruktor, znany m.in. z budowy mostów kolejowych w Tczewie i Malborku oraz udziału w budowie Kanału Sueskiego. On nadał ostateczny kształt szkicom Steenkego.

Architekturę budynku maszynowni konstruktorzy KMA ściśle podporządkowali jego przeznaczeniu, tj. uwzględniając gabaryty maszyny wyciągowej, system transmisji napędu od koła wodnego, system napędu wozów na pochylniach przez koła kierunkowe usytuowane na górnym i dolnym stanowisku pochylni, układ zasilania koła wodnego, potrzeby eksploatacyjne maszyny. W efekcie powstał projekt budynku funkcjonalnego, ściśle związanego z komorą koła wodnego i urządzeniami technicznymi samej pochylni, który bez większych zmian zastosowano nie tylko w Kątach, ale też na pochylniach Buczyniec, Oleśnica, Jelenie. Inspiracje ideą projektu widoczne są także w architekturze pochylni Całuny z 1883 r.

Wzorca ikonograficznego tej architektury poszukiwać należy na kanałach angielskich, belgijskich i francuskich z początku XIX w. Utylitaryzm budowli sprawił, że bryła zyskała rozczłonkowaną formę, preferencje estetyczne sprawiły zaś, że budowniczowie czerpali, zresztą w sposób nader oszczędny, ze środków wyrazu właściwych dla klasycyzmu.

Budynek maszynowni pochylni usytuowano na prawym (wschodnim) brzegu Kanału Elbląskiego. Pozostałe obiekty pochylni tworzą luźną szeregową zabudowę. Oddalony o 400 m budynek maszynowni wzniesiono pod wysoką groblą kanału, z którego brzegu do maszynowni prowadzą kamienne schody. Z kanałem łączy budynek rurociąg prowadzący wodę do skrzyni wodnej i na koło wodne oraz liny wyciągu z bębna maszyny wyciągowej do kół linowych w filarze górnego stanowiska pochylni.

Maszynownię zbudowano z cegły ceramicznej, na fundamencie z kamienia łamanego i pokryto dachem o konstrukcji drewnianej, krytej niegdyś łupkiem, a dzisiaj papą. Posadowiono ją na rzucie dwu połączonych prostokątów, z którymi zwarta jest komora koła wodnego. Niemalże całą powierzchnię hali maszynowni zajmuje maszyna wyciągowa z bębnowym nośnikiem liny, której wał napędowy łączy się z przekładnią koła wodnego.

Detal architektoniczny budynku jest bardzo skromny, ograniczony do rytmiki otworów okiennych i ceglanych elewacji z uwidocznionymi w licu łukami, przesklepiającymi otwory okienne i drzwiowe. Tradycyjne zestawienie brył, minimalizm detalu architektonicznego oraz operowanie bryłą przydaje budowli maszynowni prostoty, ale zarazem elegancji, ściśle wiążąc architekturę z wymogami realizowanego w oparciu o nią procesu technicznego. Model maszynowni, którego reprezentatywnym dla pochylni kanału przykładem jest budowla Kątów, stanowi unikatowe rozwiązanie przestrzenno--architektoniczne o wybitnych walorach historyczno-technicznych, architektonicznych i krajobrazowych.

Obok maszynowni w 1975 r. wzniesiono kuźnię, zastępując nią budowlę z 1861 r. W miejsce budynku o drewnianej konstrukcji szkieletowej, wypełnionej cegłą i krytym jednopołaciowym dachem, wzniesiono nowy o analogicznej bryle i na podobnym planie, o konstrukcji murowanej z cegły ceramicznej.