Canal du Midi – pomnik inżynierii

Kanał du Midi, zwany kanałem dwu mórz, łączy Morze Śródziemne z Oceanem Atlantyckim przez kanał lateralny i żeglowną Garonnę. Kanałem Rodanu łączy się z Renem i drogami żeglownymi Europy.


Zbudowany w latach 1666-1681 z inicjatywy Pierre'a-Paula Riqueta i ministra skarbu Ludwika XIV Jeana-Baptiste'a Colberta jest najstarszym kanałem Europy pozostającym w eksploatacji. Od lat 90. XX w. służy wyłącznie żegludze turystycznej (400 łodzi motorowych do wynajęcia, 400 tys. zwiedzających rocznie tylko na stopniu wodnym w Béziers).

Pierre-Paul Riquet był nie tylko autorem budowli hydrotechnicznych kanału, przede wszystkim - co było kluczem otwierającym drogę inwestycji - rozwiązał kwestię jego zaopatrzenia w wodę. Zbudował sztuczne zbiorniki w Montagne Noire, które służyły również rolnictwu i zaopatrywały mieszkańców regionu w wodę pitną. Zbiornik Saint-Ferréol z masywną zaporą ziemną długości 780 m i wysokości 35 m był największy w ówczesnym świecie.

Riquet dokonał udanej syntezy sztuki budownictwa wodnego XVII stulecia. Jego dzieło rozwijali m.in. mistrz fortyfikacji Sébastien Le Prestre de Vauban i najwybitniejsi inżynierowie budownictwa wodnego ostatnich trzech stuleci. Do rozwiązań technicznych kanału dwu mórz sięgali w XVIII i XIX w. twórcy pierwszych dużych kanałów żeglownych Anglii i USA, Niemiec i Holandii, a także Polski (Kanał Augustowski i Elbląski). W 1996 r. Kanał du Midi znalazł się na liście dziedzictwa cywilizacyjnego UNESCO.

Początek bierze w Tuluzie, gdzie w basenie portu de l'Embouchure przy Ponts-Jumeaux zbiegają się szlaki wodne kanału lateralnego Garonny, kanału de Brienne i Kanału du Midi. Stąd do jego ujścia w Étang de Thau i portów w Marseillan i Sète prowadzony jest na długości 240 km, ze stanowiskiem szczytowym w Naurouze. Od Naurouze do Tuluzy, na dystansie ok. 50 km, pokonywany jest spadek 58 m, od Naurouze do Morza Śródziemnego 189 m.

Przy budowie kanału pracowało 12 tys. robotników, nadając mu szerokość 20 m i głębokość żeglugową 1,6/1,4 m, prowadząc jego trasę techniczną w gruncie, trawersami wzniesień, a na niektórych odcinkach wynosząc ją ponad poziom terenu. Koło Ensérune kanał przechodzi pod wzgórzem tunelem Malpas o długości 173 m, co było pierwszym tego typu rozwiązaniem na świecie.

Na kanale znajdujemy dzisiaj 350 budowli technicznych, m.in. 126 mostów, 55 przepustów rzek i cieków wodnych, kilkanaście spustów wody z kanału, 7 mostów kanałowych, 6 sztucznych zbiorników zaopatrujących kanał w wodę, wiele basenów portowych. Niezmienny podziw budzą 63 śluzy o oryginalnym, opracowanym przez Riqueta eliptycznym planie, każda o spadzie ok. 2,27 m i wymiarze komór śluzowych 30,0 x 5,35 m. Jedna z nich, w Agde, zyskała plan koła i trzy wrota, z których jedne wprowadzają do kanału wody rzeki Hérault. Dziewiętnaście śluz zbudowano jako dwustopniowe (m.in. Montgiscard, Sanglier, Lalande), trzy - jak w Laurens, Vivier, Trèbes - jako trzystopniowe, jedną w Castelnaudary jako czterostopniową. Śluza Fonsérannes w Béziers liczyła dziewięć stopni, dzisiaj po modernizacjach prowadzonych w XIX i XX w. wciąż zadziwia siedmioma.

Nie mniej interesujące są dzieła powstałe w toku przemiany technicznej drogi wodnej. Pomnikiem techniki XIX stulecia pozostaje most kanałowy nad rzeką Orb w Béziers, powstały w latach 1854-1858, dzieło inżyniera Jeana-Polycarpe'a Maguèsa. Wcześniej na tym odcinku żeglugę prowadzono rzeką Orb, co było zarówno kłopotliwe, jak i niebezpieczne. Straty generowały również wezbrania rzeki, wprowadzające jej wody do kanału. Wody samego zaś kanału corocznie zalewały dolne miasto. O budowie mostu kanałowego w XVII w. myślał już Vauban, w XVIII w. dojrzały projekt opracował inż. Garipuy, ale trudności techniczne związane z jego realizacją, wysokie koszty inwestycji i niepewna przed Rewolucją Francuską sytuacja społeczno-gospodarcza sprawiły, że pozostał on na papierze. Koniunktura gospodarcza Francji lat 40. XIX w., wyraźne ożywienie handlu i żeglugi, stworzyła klimat sprzyjający gruntownej modernizacji stopnia wodnego. Powstał nie tylko imponujący, kamienny most kanałowy, o architekturze operującej klasycystycznymi formami z XVII stulecia, ale również nowy odcinek kanału, prowadzący jego wody od śluz Fonsérannes do nowo powstałego portu (Port Neuf). Poniżej mostu kanałowego zbudowano nową śluzę - Orb.